صدای چکش قلمزن بر مس، نقشهای ظریف مینا بر زمینه آبی و تار و پود فرشهایی که روایتگر سالها ذوق و هنر ایرانیاند؛ همه اینها بخشی از هویت اصفهان است، شهری که قرنها هنر را نه فقط در موزهها، بلکه در زندگی روزمره مردمش جاری کرده است. اصفهان را نمیتوان بدون صنایع دستیاش تصور کرد؛ هنری که در گذر زمان از نسلی به نسل دیگر منتقل و امروز به یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی ایران تبدیل شده است.
در کوچههای قدیمی اصفهان و حجرههای بازار تاریخی آن، هنوز میتوان رد انگشتان هنرمندانی را دید که با عشق و صبوری، جان تازهای به چوب، فلز، خاک و پارچه میبخشند. صنایع دستی برای مردم این دیار تنها یک کالا یا ابزار معیشت نیست؛ بخشی از خاطره جمعی و میراثی است که داستان زندگی، باورها و فرهنگ یک سرزمین را در دل خود حفظ کرده است. میراثی که اگرچه روزگار مدرن، آن را با چالشهایی روبهرو کرده، اما همچنان در دل هنرمندان و دوستداران فرهنگ ایرانی زنده و پویاست.
امروز در میان شتاب زندگی و تغییر الگوهای مصرف، حفظ این گنجینه ارزشمند بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. اصفهان به عنوان شهر جهانی صنایع دستی، مسئولیتی فراتر از مرزهای جغرافیایی خود بر عهده دارد؛ مسئولیت پاسداری از هنرهایی که بخشی از هویت ملی ایرانیان را شکل دادهاند.
در سالهای اخیر، تحولات اجتماعی، تغییر سبک زندگی و گسترش فناوریهای نوین، شرایط جدیدی را پیش روی فعالان حوزه صنایع دستی قرار داده است. از یک سو، نیازها و سلیقههای مخاطبان دستخوش تغییر شده و از سوی دیگر، فرصتهای تازهای برای تولید، بازاریابی و عرضه محصولات صنایع دستی در بازارهای داخلی و خارجی به وجود آمده است. در چنین شرایطی، بررسی چالشها و ظرفیتهای موجود در این حوزه بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
مسائلی همچون حفظ صنایع دستی منسوخ، حفظ رشتههای در معرض فراموشی، جذب نسل جوان و بهرهگیری از ظرفیتهای فضای مجازی از جمله موضوعاتی است که نیازمند توجه و برنامهریزی مستمر است.
بر همین اساس، با خانم محبوبه عشوریان، مدرس دانشگاه در رشته پژوهش هنر گرایش صنایع دستی به گفتوگو نشستیم تا دیدگاههای ایشان را درباره وضعیت کنونی و چشمانداز آینده صنایع دستی اصفهان جویا شویم.
تغییر سبک زندگی چه تأثیری بر تولید و مصرف صنایع دستی داشته است؟
صنایع دستی نمایانگر فرهنگ، تاریخ و هویت یک ملت است و نقش بسزایی در خانوادهها ایفا میکند اما متأسفانه تغییر سبک زندگی موجب کاهش استفاده از صنایع دستی و مصنوعات دستساز شده و به دنبال آن این کمرنگی موجب فراموشی در قسمت عمده رشته صنایع دستی شده است؛ از طرف دیگر اگر رسانهها فرهنگسازی کنند مردم دوباره به سمت کالاهای کاربردی صنایع دستی هدایت شده و خرید صورت خواهد گرفت.
صنعتگران ما تا چه حدی توانستهاند مطابق با سلیقه و نیاز امروز مردم در تولید صنایع دستی موفق شوند؟
در حال حاضر صنعتگران و تولیدکنندگان صنایع دستی با توجه به نیاز جامعه درصدد تولید هستند و برحسب علایق و کاربرد در سبک زندگی مردم جامعه دست به تولید زدهاند. در واقع آنان با توجه به بازخوردهایی که از مردم هنردوست دریافت میکنند، دست به کار شده و تولید را رونق میبخشند. بنابراین شناسایی بازار و نیاز مردم برای تولید در اولویت قرار دارد.
ورود ابزارها و نرمافزارهای جدید در تولید صنایع دستی چه تأثیراتی (مزایا و معایبی) داشته است؟
ورود ابزارها و نرمافزارهای جدید موجب دقت بیشتر، خطای کمتر و سرعت در تولید شده است، این روند از هدر رفتن مواد اولیه و وقت جلوگیری میکند. از معایب آن میتوان به ماشینی و بیروح شدن نسبی کارها و دستسازهها اشاره کرد. در حال حاضر با امکانات و فناوری جدید میتوان صنایع دستی مدرن همسو با سبک زندگی مردم جامعه کنونی را نیز ایجاد کرد.
چه نوع صنایع دستی در استان شما منقرض و منسوخ شده است؟
بنا بر منابع موجود خوشبختانه حدود ۱۰رشته صنایع دستی احیا شده است، اما بسیاری از رشتههای دیگر در معرض نابودی بودند که هماکنون در شرایط مناسبتری قرار دارند و برنامه احیای صنایع دستی منسوخ شده مانند زریبافی، گلابتون، هنرهای عشایر و… جزو برنامههای سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی است.
آیا راهی برای حفظ صنایع دستی منسوخ شده و تغییر آنها متناسب با نیازهای زندگی مردم و بازار امروز وجود دارد؟
با توجه به اینکه محصولات صنایع دستی به عنوان نمادهای ملی و هویتی احساس افتخار ملی را در میان مردم هنردوست تقویت کرده و روحیه ملی را بالا میبرند، یکی از دغدغههای سازمان میراث فرهنگی؛ احیا و بازگرداندن این هنرها به صورت کاربردی است که در این میان دانشگاه هنر هم همکاری لازم را انجام داده و کارگاهها و نشستهایی در این خصوص برگزار شده که مردم نیز در آنها شرکت کرده و درصدد احیا و تولید هر چند اندک آنها هستند.
نسل جدید چقدر نسبت به صنایع دستی و بازار علاقه نشان میدهند؟
در کل صنایع دستی فرصتی برای ارتباط مستقیم میان نسلهای مختلف را فراهم کرده است و نقش مهمی در انتقال فرهنگ به نسل جدید دارد، نسل جدید نگاهی متفاوت به مفهوم مصرف و ارزش خرید دارند و اصالت محصول نقش تعیینکنندهای در علاقه و خرید آنها دارد.
این نسل بیشتر به دنبال محصولی هستند که معنا داشته باشد و ریشه فرهنگی را ارائه دهد، بنابراین محصول مورد نظر را با دیدی باز و آگاهانهتر انتخاب میکنند. آنها با مشاهده و یادگیری از هنرمندان قدیمیتر، نه تنها مهارت کسب میکنند بلکه معنا و ارزش معنوی کار را نیز دریافت کرده و به مرحله عمل میرسانند.
آیا صنایع دستی هنوز میتواند منبع درآمدی برای صنعتگران و هنرمندان باشد؟
صنایع دستی نه تنها در حوزه فرهنگ و هنر بلکه به عنوان یک بخش اقتصادی بسیار مهم نقش زیادی در اشتغالزایی و صادرات دارد و در راستای توسعه پایدار نقش مهمی را به منظور بهبود شرایط اقتصادی ایفا میکند. همچنین با حمایت میتواند رونق و شکوفایی خود را در بازار جهانی مجدد بدست آورد و از ظرفیتهایش بالاترین بهره را کسب کند.
نقش فضای مجازی و فروش برخط در رونق صنایع دستی استان اصفهان چقدر بوده است؟
ذوق و مهارت هنرمندان ایرانی، صنایع دستی ایران را در جهان، نورانی و متجلی کرده است و به دنبال آن فروش برخط و مجازی موجب رونق محلی و جهانی شدن شده و قطعاً تأثیرات مثبتی به همراه خواهد داشت؛ چراکه سبب رشد شهر و روستای مورد نظر و همچنین احیا و تولید بهینه صنایع دستی میشود.
فضای مجازی مطمئناً فرصتی است که صنایع دستی ایران بیشتر شناخته شود و فروش بهتر هنرمندان موجب گردش مالی بهتر خواهد بود و این رو به رشد بودن و تأییدیه گرفتن از شورای جهانی زیر نظر یونسکو قاعدتاً موفقیتی است که نثار هنرمند و جامعهاش میشود.
مهمترین مشکلاتی که امروز صنعتگران صنایع دستی استان با آن مواجه هستند، چیست؟
هماکنون تأمین نشدن برخی از مواد اولیه لازم و باکیفیت برای تولیدکنندگان صنایع دستی مشکل عمده ایجاد کرده است و تولیدکننده باید مواد را با قیمت بالاتر تهیه کند، در نتیجه قیمت محصولات بالاتر رفته و مشتری به نسبت کمتر از قبل وجود دارد، اما به نظر بنده بازار کار را میتوان با خلاقیت در کار و بازخوردهای مردم هنردوست ایران عزیزمان همچنان در جریان بهینه قرار داد و میتوان از کارشناسان دانشبنیان نیز در این امر کمک گرفت .
در واقع اصلیترین مشکل کمبود مواد اولیه است که مسئولان صنایع دستی درصدد رفع آن هستند و با پیدا کردن مشکل و ارائه راهکارها و متحد و همسو شدن و حمایت خاص برای رفع مشکل میتوان آن را حل کرد و به سمت متعالی سوق داد، همچنین بازار فروش صنایع دستی نیز باید مورد توجه قرار گیرد .
ظرفیت صنایع دستی برای جذب گردشگر و توسعه اقتصاد محلی را در استان چگونه ارزیابی میکنید؟
هماکنون نشستهای زیادی در این خصوص در استان در حال برگزاری است و بنا به خسارتهای پساجنگ و رفع آنها، جذب و توسعه و تقویت گردشگر در حال بحث و بررسی است. در کنار این موارد معرفی صنایع دستی اصفهان که دارای شاخصهای برتر است و بسیاری از آثار هنرمندان اصفهانی مهر اصالت دارند، میتواند مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد و سبب رشد و تعالی شود. طبق گفته آقای جمالینژاد، استاندار شهر اصفهان، اصفهان با ٢٠٠ رشته صنایع دستی به عنوان شهر خلاق صنایع دستی و شهر جهانی صنایع دستی در نظر گرفته شده است.
با وجود تأکید بر حفظ و احیای صنایع دستی، چرا برخی رشتهها همچنان در معرض فراموشی قرار دارند و چه خلأهایی در این زمینه وجود دارد؟
متأسفانه چالشهای زیادی در صنایع دستی ایران وجود دارد که موجب شده بعضی از رشتههای صنایع دستی با خلأ و فراموشی مواجه شوند و از جمله دلایل آن میتوان به تولید صنعتی و سبک زندگی مدرن، نبود امکانات، نبود تدابیر حمایتی، نبود شناخت توسعه، عدم جایگاه مشخص، نبود آموزش پیوسته، عدم نظارت مستمر، نبود امکان تولید انبوه، گران بودن قیمت تمام شده کالا به علت کمبود مواد اولیه و نبود نیروی کار خبره اشاره کرد.
نظر شما